Haber: Erva GÜN

(ANKARA) - Sayıştay, Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2025 yılı denetiminde, TÜRKVET'te yaklaşık 2,5 milyon büyükbaş ve 35 milyon küçükbaş hayvan için zorunlu aşı kaydı bulunmadığını tespit etti. Raporda ayrıca, sistemde biyolojik olarak uyumsuz yaş ve yavru kayıtları bulunduğu, güncel olmayan kayıtlara rağmen buzağı desteği verildiği ve aşı-küpe uygulamalarından doğan 3,56 milyar liralık alacağın yalnızca yüzde 51'inin tahsil edildiği belirtildi.

Sayıştay, Tarım ve Orman Bakanlığı ile Bakanlığa bağlı Döner Sermaye İşletmelerinin 2025 yılı mali hesaplarına ilişkin denetim raporlarını tamamlayarak kamuoyuna açıkladı. Raporda, mera alanlarından elde edilen gelirlerin kullanım durumuna ve hayvancılık kayıt sistemlerindeki muhasebe ve veri uygulamalarına ilişkin tespitlere yer verildi.

Sayıştay raporunda yer alan verilere göre, Tarım ve Orman Bakanlığı'na 2025 yılı nihai bütçe ödeneği 487 milyar 940 milyon 42 bin lira olurken, mali yılı sonu itibarıyla toplam ödeneğin 479 milyar 204 milyon 405 bin lirasını harcadı. Böylece Bakanlık, başlangıçta kendisine tahsis edilen bütçenin yüzde 98,2 oranında kullandı.

MERA GELİRLERİ HESAPLARDA ATIL BEKLİYOR

Sayıştay denetçilerince yapılan tespitte, Mera Kanunu uyarınca mera, yaylak ve kışlaklardan elde edilen otlatma bedellerinin ve ürün satış gelirlerinin yüzde 75'i, mera ıslahı ve geliştirilmesi amacıyla kullanılmak üzere ilgili belediyelerin veya köy sandıklarının özel hesaplarına aktarıldığı hatırlatıldı.

Raporda, söz konusu hesaplarda biriken fonların mera ıslah projelerinin kullanımında elde edilen gelirlerin amacına yönelik kullanılmadığı tespit
edildiği bildirildi.

Yapılan incelemeler sonucunda köy ve belediyelere yatırılan, ıslah ve geliştirme amacıyla kullanılması gereken mera gelirlerinin bu amaçla kullanılıp kullanılmadığı meralardan sorumlu Daire Başkanlığı tarafından araştırıldığı kaydedildi. Buna göre, 2024 yılında Türkiye genelinde sadece Tokat ilinde 1 adet ortak mera ıslah projesi yürütülürken, 2025 yılında ise belediyeler ve İl Tarım ve Orman Müdürlükleri iş birliğiyle yürütülen herhangi bir ortak mera ıslah projesi hayata geçirilmedi. Yevmiye kayıtları incelenebilen 82 belediyenin özel hesaplarında, 2023 yılında 18,2 milyon lira, 2024 yılında 20,8 milyon lira ve 2025 yılında 19,69 milyon lira mera geliri biriktiği kayıtlara geçti.

İlgili belediyelerdeki muhasebe kayıtlarında mera ıslahında kullanılmak üzere belediye hesaplarında her yıl biriken bir kaynak bulunduğu aktraılan raporda, "bu kaynakların ıslah ve geliştirme projelerinde kullanılamadığı" tespitine yer verildi. Raporda, bu kaynakların kullanılamamasının temel nedeni olarak Mera Yönetim Birliklerinin kurulamaması ve birlik bulunmayan yerlerde bu paraların harcanmasına yetkili mercilerin mevzuatta net olarak tanımlanmaması gösterildi.

MİLYONLARCA HAYVAN İÇİN AŞI KAYDI BULUNAMADI

Sayıştay'ın başka bir bulgusuna göre, hayvan işletmelerinin her yıl en az yüzde 3'ünün denetlenmesi ve sığır cinsi hayvanlara 2025 yılında üç kez aşılama programı uygulanmasına rağmen tanımlı hayvan bilgilerinin güncellenmediği belirlendi. Raporda, TÜRKVET Hayvan Kayıt Sistemi'nde 2025 yılında zorunlu aşı uygulamasına tabi kayıtlı hayvanlardan yaklaşık 2,5 milyon büyükbaş ve 35 milyon küçükbaş için herhangi bir aşılama işlemi yapıldığına dair kayıt bulunmadığı tespit edildi.

Sayıştay, hayvanların sistemde aktif statüde görünmesine rağmen aşılanmamış olmasının, ölüm, kesim, satış veya işletme değişikliği gibi nedenlerle hayvan düşümlerinin TÜRKVET'e zamanında ve eksiksiz işlenmemesinden kaynaklandığının değerlendirildiğini bildirdi. Raporda, 2025 yılında İl/İlçe Müdürlükleri veteriner hekimlerince üç kez gerçekleştirilen aşılama programı sırasında da işletmeler üzerine kayıtlı olduğu halde aşılanamayan hayvanlara ilişkin herhangi bir işlem yapılmadığı belirtildi.

BİYOLOJİK OLARAK UYUMLU OLMAYAN YAŞ VE YAVRU KAYITLARI

TÜRKVET'teki hayvanların yaş bilgilerinin incelenmesi sonucunda, biyolojik ve hayvan işletmeciliği açısından makul kabul edilemeyecek yaşlarda görülen hayvan sayısının oldukça yüksek olduğu tespit edildi. Sayıştay, olağan dışı derecede ileri yaşta görünen hayvan kayıtlarının ölüm, kesim veya sistemden düşüm işlemlerinin zamanında yapılmadığına işaret ettiğini ve fiilen var olmayan hayvanların sistemde aktif tutulduğunu ifade etti.

Doğum kayıtlarında da benzer sorunlar tespit edildi. Bazı anne hayvanlar için üreme periyotları ve doğal doğum sıklığıyla uyumlu olmayan sayıda yavru kaydı bulunduğu, bazı kayıtlarda bir anne hayvana 20-30 yavru işlendiği belirtildi. Raporda, bu durumun doğum ve yavru kayıtlarında etkin bir kontrol ve doğrulama mekanizmasının bulunmadığını ve TÜRKVET verilerinin güvenilirliğini zedeleyen hatalı kayıtlar oluşturduğunu gösterdiği kaydedildi.

GÜNCEL OLMAYAN KAYITLARA RAĞMEN BUZAĞI DESTEĞİ

Sayıştay, TÜRKVET kayıtlarının gerçek durumu yansıtmamasına rağmen, işletme kayıtlarını tutmayan ve bildirim yapmayan işletmelerin Yönetmeliğin 67'nci maddesindeki müeyyide ile ilişkilendirilmediğini tespit etti.

Raporda, bu işletmelerin güncel olmayan kayıtlarına rağmen buzağı desteklerinden yararlandırıldığı belirtildi. Sayıştay, işletme kayıt defterlerinin tutulmadığını, işletme plakalarının uygulanmadığını ve Yönetmeliğin 56-58'inci maddeleri kapsamında yapılan kontrollerin tanımlama ve tescil kayıtlarındaki hataları önlemeye yeterli olmadığını bildirdi.

AŞI VE KÜPE GELİRLERİNDE 3,56 MİLYAR LİRALIK ALACAK

Sayıştay'ın bir diğer bulgusunda da, veteriner biyolojik ürünler ve hayvan tanımlama araçlarına ilişkin gelir ve stok çıkış kayıtlarının hizmetin verildiği tarihte değil, destek ödemelerinden mahsup yoluyla tahsilat yapıldığında muhasebeleştirildiği aktarıldı. Rapora göre, 2025 yılı sonu itibarıyla küpe bedeli, aşı bedeli ve uygulama ücreti olarak toplam 3 milyar 560 milyon 914 bin 656 lira alacak oluştu. Destek ödemeleri henüz yapılmadığı için bu tutarın 1 milyar 809 milyon 420 bin 918 lirası, yani yüzde 51'i mahsuplaşma yoluyla tahsil edildi.

Sayıştay, gelirlerin hizmetin sunulduğu dönemde değil tahsil edildiği dönemde muhasebeleştirilmesinin dönemsellik ilkesine aykırı olduğununu aktararak, bu durumun dönemler itibarıyla gelirlerin hatalı raporlanmasına ve ticari mallar hesabının gerçekte olduğundan yüksek görünmesine neden olduğunu kaydetti. Raporda ayrıca, gelir ve alacakların hizmetin fiilen sunulduğu tarihte tahakkuk ettirilerek muhasebeleştirilmesi ve ticari mallar hesabından çıkışların da aynı tarihte yapılması gerektiği belirtildi.