SEYFİ ÇELİKKAYA
Yozgat’ın Akdağmadeni ilçesinde, mayıs ve haziran aylarında doğada yetişen salep orkidesi çeşitlerinin belirlenmesine yönelik alan tarama çalışmaları devam ediyor. Türkiye’nin en kaliteli salep orkide çeşitlerinin Akdağmadeni ilçesinde yetiştiğini belirten Yozgat Bozok Üniversitesi adına araştırmayı yürüten Öğretim üyesi Dr. Tuğba Kılıç, salep orkidelerinin tohum bağladıktan sonra yumru sökümlerinin yapılması gerektiğini belirterek, yok olmaya yüz tutan endemik bitkinin korunup, yayılımının sağlanması gerektiğini söyledi.
Kültür bitkisi olarak Akdağmadeni ilçesinin sembolü haline gelen salep orkidesinin yörede bilinen 16 çeşidinden bugüne kadar 11 çeşidinin varlığı saptandı. Bunların en önemlilerinin ise meşe salep, sivri kurt kulağı salep, beşli çift çatal yemlik salep ve çift çatal yemlik salep çeşitleri olduğu aktarıldı. Özellikle dondurma üreticilerinin tercih ettiği, verimi ve lezzeti bakımından en kaliteli olan yemlik salep orkidesinin ise sadece Akdağmadeni ormanlarında yetiştiğinin altı çizildi. Doğal ortamında yetişen ve çiçekleri salkım ya da başak biçiminde kırmızı, eflatun, mor, sarı ve yeşil çiçekli olan salep orkidesi haziran ayı ortalarında çiçeklerinin kurumaya başlamasıyla daha çok orman köylüleri tarafından, ormanlık alan karış karış gezilerek küçük bir çapa yardımıyla sökülerek toplanıyor. Toplanan salepler, yıkanıp toraklarından arındırıldıktan sonra su ile kaynatılıyor. Kaynatılan salepler güneşte kurutulup çekirdek haline getirildikten sonra değirmende öğütülerek toz haline getiriliyor.
"BU BÖLGEDE LİTERATÜRE KAYDOLMUŞ 40 TANE TÜRÜN VARLIĞINDAN BAHSEDİLMEKTEDİR"
Yozgat Bozok Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü Süs Bitkileri Yetiştiriciliği ve Islahı Anabilim Dalında Öğretim üyesi Dr. Tuğba Kılıç, Yozgat il genelinde ve özellikle Akdağmadeni ilçesinde Ziraat Fakültesi olarak daha önce yaptıkları keşiflerle soğanlı bitkilerin çok fazla yayılış gösterdiğini belirlediklerini söyledi. Kılıç, "Özellikle Akdağmadeni’nin salep orkideleri bakımından çok zengin olduğu bilinmektedir. Bu bölgede literatüre kaydolmuş 40 tane türün varlığından bahsedilmektedir. 16 adet türün toplayıcılar tarafından toplandığı ve sağlık yapımında kullanıldığı söylenmektedir. Ancak 16 türün şu ana kadar 11 tanesini tespit etmiş bulunmaktayız. Ziraat Fakültesi olarak 40 türün tespitine yönelik çalışmalarınızı da sürdürmekteyiz" dedi.
"BU TÜRLERİN KORUNMASI ÇOK BÜYÜK ÖNEM TAŞIMAKTADIR"
Tuğba Kılıç, salep bitkisi veriminin genelde bir yumruya karşılık bir yeni yumru elde edilmesi şeklinde olması nedeniyle nesli tükenme tehlikesi altında olduğuna dikkat çekti, bu nedenle bitkinin koruma altına alınarak, popülasyonunun artırılıp, yayılışının artırılması gerektiğinin altını çizdi. Kılıç, "Akdağmadeni’nde yayılış gösteren bazı türlerin dünyada endemik olduğu bilinmekle birlikte bu türlerin korunması çok büyük önem taşımaktadır. Bu bölgede mikozlarla yaşam sürerek neslini devam ettirmesi ve bu alanda korunması büyük önem taşımakta. Özellikle tohum bağladıktan sonra yumru sökümlerinin gerçekleştirilmesi tarafımızca önerilmektedir. En azından türün korunması ve kültür alınmasının devamı gelinceye kadar" diye konuştu.
"EN KALİTELİ SALEP AKDAĞMADENİ İLÇESİNDE"
Türkiye’de 5 ayrı bölgede yetişen salep orkidelerinden en kalitesinin Yozgat’ın Akdağmadeni ilçesinde yetiştiğini anlatan Kılıç, toplandığı bölgeler yanında orkide türleri yumrularının içerdiği müsilaj yani glucomannan bakımından büyük farklılıklar gösterdiğini, bazı türlerin çok düşük müsilaj içermelerine rağmen salep toplayıcıları tarafından toplandığı bilgisini paylaştı. Kılıç, açıklamasını şöyle tamamladı:
"Bölgeden toplanan salep orkidelerinden elde edilen saleplerin, Türkiye'nin diğer bölgelerinde toplanan salep -beş bölge bulunmakta- bu bölgelerin otalamasına bakıldığı zaman salebin kalitesini gösteren glucomannan içeriği bakımından diğer orkidelerden ortalama üzerinde kalmaktadır. Daha kaliteli olduğu ve kıvamı diğer türlere göre daha yoğun olduğu için daha çok tercih edilen bir salep olduğu söylenebilir. Bu bölgede üretilen saleplerin daha çok dondurma yapımında kullanıldığı, aynı zamanda içim olarak da tercih edildiği bilinmektedir."
COĞRAFİ İŞARET TESCİL BELGESİ VERİLDİ
Yozgat'ın Akdağmadeni ilçesinde yetiştirilen yöreye özgü salep, 2021 yılında Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından coğrafi işaret tescil belgesi aldı. Akdağmadeni salebinin marka değerini arttırmak, türünün korunarak gelecek nesillere ulaşmasını sağlamak için belediye tarafından yürütülen çalışmalar kapsamında alınan tescil ile salebin tanıtımına yönelik çalışmalar da hız kazandı. Tescil talebi sonrasında yapılan araştırmalarda Türkiye’nin en kaliteli salebi olan Akdağmadeni salebinin ‘menşe’ adlı türünde coğrafi işaret tescil belgesinin verildiği öğrenildi.