(ANKARA) - Toplum Çalışmaları Enstitüsü’nün yayımladığı araştırma notunda, Türkiye’nin uzay alanındaki temel probleminin “iddialı hedef seti ile bu hedefleri taşıyacak kurumsal mimarinin aynı hızda güçlendirilememesi” olduğu vurgulandı.

Ankara merkezli düşünce kuruluşu Toplum Çalışmaları Enstitüsü, “Türkiye’de Uzay Politikası ve Kapasite: Kurumsal Sınırlar ve Fırsatlar” başlıklı bir araştırma notu yayımladı. Yusuf Tuna Alemdar imzasını taşıyan çalışmada, Türkiye’nin uzay politikası; kurumsal kapasite, mali sürdürülebilirlik, uzay teknolojileri girişimciliği, akademik üretim, uzay diplomasisi ve teknoloji transferi başlıkları altında ele alındı.

Çalışmada, Türkiye’nin Millî Uzay Programı ile “Ay misyonundan bölgesel konumlama sistemine, insanlı bilim misyonlarından yerli fırlatma kabiliyetine kadar uzanan çok katmanlı bir vizyon” ortaya koyduğu belirtilirken, mevcut kurumsal yapı ile stratejik hedefler arasında uyumsuzluk bulunduğu ifade edildi.

Araştırma notunda, “Türkiye’de uzay alanındaki yapı ve kurum tasarımları tam da bu noktada düğümlenerek stratejik vizyon ve icra kapasitesi arasındaki bağlantı tutarsızlığını yaratmaktadır” denildi.

“UZAY ARTIK PRESTİJ DEĞİL, SINANMA ALANI”

Çalışmada, uzayın modern devletler açısından yalnızca sembolik bir alan olmaktan çıktığı belirtilerek, “Uzay, modern devletler için artık yalnızca prestij üretme alanı değil teknoloji, sanayi ve stratejik özyeterlilik kapasitesinin sınandığı bir eşiktir” ifadeleri kullanıldı.

Araştırma notunda, uydu sistemlerinden veri ekonomisine, kritik altyapı güvenliğinden ileri malzeme teknolojilerine kadar geniş bir etkinin doğrudan ekonomik ve kurumsal kapasiteyle ilişkili olduğu vurgulandı.

TUA’NIN YAPISINA DİKKAT ÇEKİLDİ

Çalışmada, Türkiye Uzay Ajansı’nın (TUA) operasyonel bir icracıdan çok “stratejik koordinatör” olarak tasarlandığı belirtildi. Araştırma notunda, TUA’nın 2024 itibarıyla yalnızca 62 personelle faaliyet yürüttüğü, buna karşın 2025 yılı için öngörülen 2,34 milyar liralık bütçeyi yönettiği kaydedildi.

Bütçenin yüzde 93,2’sinin “Ar-Ge ve Girişimcilik Desteği” adı altında sermaye transferlerine ayrıldığı belirtilen çalışmada, “Bu dağılım, TUA’nın bir mühendislik/icra merkezi olmaktan ziyade, ağırlıkla fonlayan ve kaynak dağıtan bir kurum mantığında çalıştığını göstermektedir” ifadelerine yer verildi.

AY PROGRAMI VE İKİNCİ FAZ PROJELER

Araştırma notunda, Türk Astronot ve Bilim Misyonu’nun kamuoyunda yüksek görünürlük oluşturduğu belirtilirken, Ay Araştırma Programı’nın ikinci aşamasının çok daha karmaşık bir teknik ve mali yapı gerektirdiği ifade edildi.

Çalışmada, “AYAP-2’de öngörülen yumuşak iniş, derin uzay görev yönetimi ve karmaşık alt sistem entegrasyonları gibi daha ileri mühendislik gereksinimleri dikkate alındığında, kurumsal kapasite ve finansal sürdürülebilirlik meselesi daha merkezi bir konuma taşınmaktadır” denildi.

Araştırma notunda ayrıca, ‘Uzay Limanı’ ve ‘Bölgesel Konumlama’ ve ‘Zamanlama Sistemi’ gibi altyapı yoğun projelerin “yüksek sermaye gereksinimi ve uzun geri dönüş süresi” nedeniyle finansal sürdürülebilirlik sorusunu gündeme getirdiği kaydedildi.

“YENİ UZAY” VURGUSU

Enstitünün çalışmasında, küresel uzay ekosisteminin devlet merkezli yapıdan özel sektör odaklı “Yeni Uzay” paradigmasına geçtiği belirtildi. Türkiye’deki ekosistemin ise büyük ölçüde savunma sanayii çevresinde kümelenmiş “çift kullanımlı” bir yapı sergilediği ifade edildi.

Araştırma notunda, “Mesele, Türkiye’de uzay teknolojisi kapasitesinin var olup olmamasından çok bu kapasitenin sivil pazarlara açılabilen, ölçeklenebilir ve hizmet ihracatı üretebilen bir ekonomik forma dönüşüp dönüşememesidir” değerlendirmesine yer verildi.

Çalışmada, Plan-S, Hello Space ve Fergani Space gibi girişimlerin donanım üretiminin ötesine geçen bir dönüşüme işaret ettiği, ancak sürdürülebilir ticari model ve ölçeklenme konusunda temel soruların açık kaldığı belirtildi.

UZAY DİPLOMASİSİ VE HUKUK EKSİKLİĞİ

Araştırma notunda, Türkiye’nin uzay diplomasisi ve uzay hukuku alanında yetişmiş insan kaynağı ve kurumsallaşmış politika belgesi eksikliği bulunduğu kaydedildi. Çalışmada, Türkiye’nin Artemis Accords’u imzalamamış olmasına dikkat çekilirken, 1979 Ay Anlaşması ile Artemis Accords yaklaşımı arasındaki olası hukuki gerilimin “yalnızca hukuki değil; stratejik konumlanma meselesi” olduğu ifade edildi.

Araştırma notunda, kapsamlı bir “Uzay Beyaz Kitabı” bulunmamasının, “teknik kazanımların uluslararası normatif zeminde korunmasını zorlaştıran bir boşluk alanı” yarattığı belirtildi.

“UZAY YATIRIMLARI SEMBOLİK BAŞARI DEĞİL, KALKINMA ARACI”

Çalışmada, uzay yatırımlarının yalnızca yörüngedeki başarıyla değil, enerji, metroloji, tarım, biyoteknoloji, malzeme bilimi ve kritik altyapı güvenliği gibi alanlarda oluşturduğu çarpan etkisiyle değerlendirilmesi gerektiği kaydedildi.

Araştırma notunda, “Uzay programlarının gerçek değeri, yörüngedeki başarıdan ziyade, yeryüzündeki endüstriyel dönüşümü tetikleme gücünde yatmaktadır” denildi.

TOPLUM ÇALIŞMALARI ENSTİTÜSÜ'NDEN POLİTİKA ÖNERİLERİ

Araştırma notunda, Türkiye için politika yöneliminin yeni hedefler eklemekten çok mevcut hedeflerin “kurumsal rasyonalite ile hizalanmasına” odaklanması gerektiği belirtildi. Bu kapsamda TUA, TÜBİTAK UZAY, TÜRKSAT ve savunma sanayii aktörleri arasındaki görev dağılımının netleştirilmesi, performans temelli ölçülebilir yönetişim modeli kurulması, kamu alım garantileri ve test altyapılarıyla sivil uzay girişimciliğinin desteklenmesi, derin teknoloji fonlarının üniversite-startup hattıyla entegre edilmesi, uzay diplomasisi ve hukuk kapasitesinin teknik yatırımlarla eş zamanlı güçlendirilmesi önerildi.

Araştırma notunun sonuç bölümünde ise Toplum Çalışmaları Enstitüsü, şu uyarıyı yaptı:

“Uzay, amaç değil; kurumsal rasyonalite, mali sürdürülebilirlik ve diplomatik denge ile desteklendiği ölçüde stratejik bir araçtır. Bu araç doğru mimariyle tasarlandığında, uzay yatırımları sembolik bir başarıdan ziyade yapısal bir kalkınma dinamiğine dönüşebilir.”