(İZMİR) - İzmir Ekonomi Üniversitesi Yeni Medya ve İletişim Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Sarphan Uzunoğlu ile araştırma görevlisi Saba Çevik tarafından hazırlanan NewsLab Türkiye’nin sektör araştırmaları kapsamında "Doğaçlamadan Stratejiye: Bağımsız Medyanın Geleceği" başlıklı rapor yayımlandı. Raporda, bağımsız medyanın güçlenebilmesi için; gelir çeşitliliğinin stratejik yönetiminin, uzun soluklu okur ilişkilerinin, alternatif dağıtım kanallarının ve kurumsal kapasiteyi önceliklendiren finansman modellerinin, kritik olduğu ifade edildi.
Raporda yer alan değerlendirmelere göre, çalışmanın çıkış noktasını, medya sürdürülebilirliğine ilişkin yerleşik ölçütlerin, baskı ve belirsizliğin yüksek olduğu ülkelerde sınırlı bir açıklayıcılığa sahip olması oluşturuyor. Uzunoğlu, araştırmanın amacının bağımsız medyayı ideal ve evrensel modeller üzerinden değerlendirmekten ziyade, gazetecilerin mevcut koşullar altında nasıl ayakta kalabildiğini ortaya koymak olduğunu belirtiyor.
Uzunoğlu’na göre, Türkiye’de bağımsız medya açısından temel mesele, artık “iyi bir iş modeli” kurmaktan çok, siyasal baskı, ekonomik kırılganlık ve platform bağımlılığı arasında editoryal bütünlüğü ve kurumsal sürekliliği koruyabilmek. Bu çerçevede rapor, sürdürülebilirliği yalnızca finansal performans üzerinden değil; etik tutarlılık, kurumsal öğrenme ve okurla kurulan ilişkinin niteliğiyle birlikte ele alıyor. Söz konusu yaklaşım, bağımsız gazeteciliği bir başarı ya da başarısızlık hikâyesi olarak değil, kırılgan ancak yaratıcı bir direnç alanı olarak değerlendirmeyi mümkün kılıyor.
"Bağımsız medya, kamusal görünürlük ile kurumsal sürdürülebilirlik arasında hassas denge kurmaya çalışıyor"
Yayımlanan rapora göre, Türkiye’de bağımsız medyaya ilişkin şu değerlendirmeler yapıldı:
"Hukuki çerçevenin öngörülemezliği, düzenleyici süreçlerdeki belirsizlikler ve zaman zaman uygulanan idari yaptırımlar, medya kuruluşlarının çalışma koşullarını doğrudan etkiliyor. RTÜK ve BTK gibi kurumların müdahaleleri her zaman doğrudan bir yaptırımla sonuçlanmasa da, haber odaları açısından daha temkinli hareket etmeyi zorunlu kılan bir belirsizlik ortamı yaratıyor. Bu durum, soruşturma süreçlerinin gazeteciler tarafından başlı başına bir risk ve stres unsuru olarak algılanmasına neden oluyor. Bu koşullar altında bağımsız medya, kamusal görünürlük ile kurumsal sürdürülebilirlik arasında hassas bir denge kurmaya çalışıyor."
Raporda söz konusu durum “yönetilen belirsizlik” kavramıyla tanımlandı. Buna göre, çoğulcu bir medya görünümünün büyük ölçüde korunduğu ancak bu çoğulculuğun uzun vadede güçlenmesini sağlayacak istikrarlı ve sürdürülebilir koşulların oluşturulmasının giderek zorlaştığı belirtildi.
Araştırmada, Türkiye’de bağımsız medyanın ekonomik kırılganlığının siyasal ve yapısal faktörlerle iç içe geçtiği de vurgulandı. Raporda reklam gelirlerinin büyük ölçüde iktidara yakın medya gruplarında yoğunlaştığına dikkat çekilirken, kamu ilanlarının ise eleştirel yayıncılığı sınırlayan bir dağıtım mekanizması üzerinden işletildiği ifade edildi.
Raporda öne çıkan başlıklardan biri de Google’ın 2024 ve 2025 yıllarında hayata geçirdiği algoritma güncellemelerinin bağımsız medya üzerindeki etkisi oldu. Söz konusu güncellemelerin ardından bazı bağımsız haber sitelerinin dijital görünürlüğünün, yüzde 30 ile 80 arasında gerilediği belirtilirken, haber merkezlerinin nedenini tam olarak tespit edemedikleri bir “algoritmik şok” ile karşı karşıya kaldıkları ifade edildi. Yaşanan trafik kaybının doğrudan gelirleri etkilediği, bunun da editoryal yapı ve kurumsal istikrar üzerinde belirleyici bir baskı yarattığı vurgulandı.
"Bağımsız medya kuruluşlarının öncelikli ihtiyacı, gelir çeşitliliğini tesadüfi değil, stratejik bir şekilde yönetmek"
Türkiye’de bağımsız medyanın karşı karşıya olduğu "yapısal sorunları" somutlaştırmak amacıyla üç medya kuruluşunu vaka çalışması olarak ele alan raporda, Medyascope, Fayn ve Gazete Duvar incelendi. İncelemede şu ifadeler yer aldı:
"Medyascope, bağışlar, okur gelirleri ve platform kazançlarını bir arada kullanan çoklu finansman modeliyle raporda görece dayanıklı bir örnek olarak öne çıkıyor. Deneme-yanılma yoluyla geliştirilen bu model, zamanla kurumsal bir stratejiye dönüşmüş durumda.
Fayn ise ölçeklenme yerine topluluk inşasına odaklanan bir yol izliyor. Abonelik ve katılımcı okur ilişkileri, algoritmik dalgalanmalara karşı bir tampon işlevi görüyor; ancak rapora göre bu yaklaşım da büyüme kapasitesi ve iş yükü açısından kendi sınırlarını barındırıyor.
Gazete Duvar’ın kapanışı ise raporda özellikle vurgulanan bir kırılma noktası. Yüksek erişim ve görünürlüğün sürdürülebilirlik anlamına gelmediğini gösteren bu örnek, algoritmalara ve yatırımcıya aşırı bağımlılığın ne kadar kırılgan bir zemin yarattığını ortaya koyuyor."
Raporda, yerel sivil toplum kuruluşları ve medya destek örgütleri için hukuk, teknoloji, veri analizi ve iş geliştirme alanlarında ortak altyapılar oluşturulmasının da büyük önem taşıdığının altı çizildi.
Uzunoğlu ve Çevik, bağımsız medyanın sürdürülebilir şekilde güçlenebilmesi için "esnek, çok yıllı ve kurumsal kapasiteyi önceliklendiren finansman modellerine" ihtiyaç olduğunu ifade etti.