(ANKARA) - Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Büyük Dairesi, Osman Kavala'nın 2019 sonrasındaki tutukluluğu ve ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasıyla sonuçlanan yargılamasına ilişkin yeni başvurusu hakkında kararını açıkladı.

AİHM Büyük Dairesi'nin kararında, Kavalı'nın Avrupa İnsan halkarı Sözleşmesi'nin (AİH) ifade özgürlüğünü düzenleyen 10. maddesi ile toplantı ve örgütlenme özgürlüğünü düzenleyen 11. maddesinin; mahkemelerin bağımsızlığı ve tarafsızlığı, yargılamanın adilliği ve savunma haklarına getirilen kısıtlamalar bakımından adil yargılanma hakkını düzenleyen 6. maddenin 1. fıkrasının; özgürlük ve güvenlik hakkını düzenleyen 5. maddenin 1. fıkrasının ve bu maddelerle bağlantılı olarak haklara getirilen kısıtlamaların amacı dışında kullanılmasını düzenleyen 18. maddenin ihlal edildiğine karar verdi.

Mahkeme ayrıca, Kavala'ya verilen ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası bakımından bir gözden geçirme mekanizmasının bulunmaması nedeniyle insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağını düzenleyen 3. maddenin de ihlal edildiğine hükmetti.

AİHM, Kavala'nın serbest bırakılması ve mahkûmiyetinin sonuçlarının ortadan kaldırılmasına yönelik, "Davalı devletin, başvurucunun mümkün olan en kısa sürede serbest bırakılmasını sağlaması ve kendisine karşı alınan tedbirlerin sonuçlarını ortadan kaldırması gerekmektedir. Başvurucunun cezai mahkûmiyeti, Sözleşme hukuku bakımından hükümsüz ve geçersiz kabul edilmelidir" değerlendirmesini yaptı.

Mahkeme, Büyük Daire kararının Aralık 2019'dan sonra yaşanan gelişmeleri incelediğini ve Kavala'nın tutukluluğu ile mahkûmiyetinin Sözleşme'yi ihlal ettiği sonucuna vardığını belirterek, dahö ence verdiği kararlarındaki tespitleri de teyit etti.

AİHM, davanın "Türkiye bakımından daha geniş ve sistemik bir soruna işaret ettiği" vurgulanan kararda, şöyle denildi:

"Mahkeme, özellikle Bay Kavala bakımından adaletin açıkça hiçe sayıldığını tespit ettikten ve itiraz konusu tedbirlerin kendisini susturma yönünde gizli bir amaç taşıdığına hükmettikten sonra, mevcut davanın sistemik bir sorunu ortaya koyduğunu vurgulamıştır. Dava, kapsamı geniş biçimde yorumlanan ceza hükümleri temelinde siyasi muhaliflerin, insan hakları savunucularının ve gazetecilerin tutuklanması ve haklarında ceza davaları açılmasıyla şekillenen daha geniş bir bağlamın parçasıdır.

Mevcut davada tespit edilen ihlaller ayrıca yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığına ilişkin güvenceleri etkileyen ve özellikle siyasi açıdan hassas davalarda yürütme organının belirli yargı kararları üzerinde doğrudan veya dolaylı etkide bulunmasını kolaylaştırabilecek yapısal eksiklikleri ortaya koymuştur."

AİHM: "AYM'DEKİ BAŞVURULARIN SONUÇLANMASINI BEKLEMEK ZORUNDA DEĞİL"

AİHM, Türkiye'nin "iç hukuk yollarının tüketilmediğine" yönelik itirazına ilişkin değerlendirmesinde şunları kaydetti:

"Mahkeme, başvurucunun Ekim 2017'den bu yana kesintisiz olarak tutuklu bulunması ve tüm iç hukuk yollarına sürekli ancak sonuç alamadan başvurmuş olması nedeniyle Anayasa Mahkemesi (AYM) önünde devam eden yargılamaların sonucunu beklemek zorunda olmadığı kanaatine varmıştır. Mahkeme ayrıca davanın, Mahkeme kararlarının ısrarla uygulanmaması, beraat kararının somut bir sonuç doğurmaması ve Kavala/Türkiye kararındaki sonuçlarla bağdaşmayan bir dizi tutuklama tedbiriyle karakterize edildiğini kaydetmiştir. Mahkeme, başvurucuyu Anayasa Mahkemesi önünde bekleyen iki bireysel başvurusunun sonucunu bekleme yükümlülüğünden muaf tutarken, bu başvuruların incelenmesinin aşırı uzun sürmesini de dikkate almıştır."

"GEZİ PARKI GÖSTERİLERİNE DESTEK, HAKLAR KAPSAMINDA"

AİHM, Kavala'nın suçlandığı kamusal tartışmalara katılma, sivil toplum girişimlerine yardım etme, savunuculuk faaliyetleri ve barışçıl Gezi Parkı gösterilerine destek verme eylemlerinin AİHS'nin ifade, toplantı ve örgütlenme özgürlüğünü koruyan 10. ve 11. maddelerinin kapsamına girdiğine hükmetti ve şu değerlendirmede bulundu:

“Mahkeme, başvurucunun suçlandığı eylemlerin, (kamusal tartışmalara katılması, sivil toplum girişimlerine yardımcı olması, savunuculuk faaliyetlerinde bulunması ve barışçıl Gezi Parkı gösterilerine destek vermesi), Sözleşme'nin 10. ve 11. maddelerinde güvence altına alınan hakların kapsamına girdiği kanaatine varmıştır. Ulusal mahkemeler, başvurucunun üçüncü kişiler tarafından gerçekleştirilen şiddet eylemlerine doğrudan katıldığını ortaya koymadan bu faaliyetleri son derece ağır bir suçun maddi unsuruyla eş tutarak kendisine açıkça orantısız ve keyfi bir cezai sorumluluk yüklemiştir. Mahkeme, Gezi Parkı olaylarına ilişkin başvurucu hakkındaki suçlamalar bakımından Ceza Kanunu'nun mevcut davada yorumlanma biçiminin, kanunun kapsamını öngörülemez şekilde genişletme sonucunu doğurduğunu, keyfi müdahalelere karşı gerekli asgari korumayı sağlamadığını ve bu nedenle ‘kanunla öngörülmüş’ olarak değerlendirilemeyeceğini kaydetmiştir."

AİHM, bu gerekçelerle Sözleşme'nin 10. ve 11. maddelerinin ihlal edildiğine karar verdi.

"ADİL YARGILANMA HAKKININ ÖZÜ TEMELİNDEN ZEDELENDİ"

AİHM, Kavala hakkındaki ceza yargılamasında hem yargılamanın adilliğini hem de mahkemelerin bağımsızlığı ve tarafsızlığına ilişkin şunları kaydetti:

"Mahkeme, başvurucunun mahkûmiyetinin büyük ölçüde bağlamsal ve yeterince kişiselleştirilmemiş çıkarımlara dayandığını kaydetmiştir. Dolayısıyla başvurucu, ceza hukukunun keyfi ve öngörülemez biçimde yorumlanmasının ardından, Sözleşme tarafından güvence altına alınan özgürlüklerin kullanılmasına ilişkin eylemler temelinde mahkûm edilmiştir.

Daha geniş anlamda Türkiye'deki adalet sisteminin bağımsızlığını zayıflatan yapısal bağlam dikkate alındığında, bu eksiklikler başvurucunun adil yargılanma hakkının özünü temelinden zedelemiştir."

AİHM, bu gerekçelerle Sözleşme'nin 6. maddesinin 1. fıkrasının ihlal edildiğine hükmetti.

"KAVALA'NIN 10 ARALIK 2019'DAN SONRAKİ TUTUKLULUĞUNUN TAMAMI KEYFİ"

Mahkeme, Kavala'nın 10 Aralık 2019'dan bu yana özgürlüğünden yoksun bırakıldığı dönemin tamamının "keyfi" olduğuna karar verdi. Kararda, şu ifadelere yer verildi:

"Mahkeme, başvurucunun 10 Aralık 2019'dan bu yana özgürlüğünden yoksun bırakıldığı dönemin tamamının, Sözleşme'de belirtilen meşru amaçlardan herhangi birini gerçekleştirmeye yönelik makul gerekçelere dayanmadığı için keyfi olduğunu kaydetmiştir. Buna ek olarak yetkililer, başvurucunun tutukluluğunun devamını sağlamak ve iç hukuk kurallarının gereklerini aşmak amacıyla alternatif gerekçeler arayarak kötü niyetle hareket etmiştir. Ayrıca mevcut davada, adaletin açıkça hiçe sayıldığı bir yargılama sonucunda verilen cezanın infazına dayanan tutukluluk da Sözleşme'nin 5. maddesinin 1. fıkrası anlamında ‘hukuka uygun’ olarak değerlendirilemez.

Mahkeme, başvurucunun 10 Aralık 2019'dan bu yana özgürlüğünden yoksun bırakılmasının bir bütün olarak değerlendirildiğinde Sözleşme'nin 5. maddesinin 1. fıkrasının ihlaline yol açtığı sonucuna varmıştır."

"AMAÇ, GEZİ PARKI GÖSTERİLERİNDEKİ ROLÜ NEDENİYLE CEZALANDIRMAK VE SUSTURMAKTI"

AİHM, Kavala hakkında ceza davası açılması, tutukluluğunun devam ettirilmesi ve mahkum edilmesine ilişkin şunları kaydetti:

"Davanın tüm koşullarını dikkate alan Mahkeme, başvurucu hakkında alınan tedbirlerin, hakkında ceza davası açılması, tutukluluğunun sürdürülmesi ve mahkûm edilmesi, ağırlıklı olarak başka bir amaçla, yani Gezi Parkı gösterilerindeki rolü ve bir insan hakları savunucusu olarak görüşlerini ifade etmesi nedeniyle kendisini cezalandırmak ve susturmak amacıyla gerçekleştirildiğinin ortaya konulduğu kanaatine varmıştır. Başvurucunun uzun süre özgürlüğünden yoksun bırakılmasının, ulusal düzeyde verilen bir beraat kararına ve Mahkemenin ciddi ihlaller tespit ettiği hukuken bağlayıcı iki karara rağmen devam etmesi, hukukun üstünlüğü ilkesinin özünde bulunan temel güvencelere yönelik özellikle ciddi bir meydan okumayı ortaya koymuştur."

Mahkeme, bu nedenle Sözleşme'nin 5/1, 6/1, 10 ve 11. maddeleriyle bağlantılı olarak 18. maddenin ihlal edildiğine hükmetti.

AİHM, Kavala'ya şartlı tahliye imkanı bulunmayan müebbet hapis cezası verilmesinin AİHS'nin "insanlık dışı veya aşağılayıcı muameleyi" yasaklayan 3. maddesiyle bağdaşmadığını belirterek bu madde bakımından da ihlal kararı verdi.

"CEZAEVİNDE TUTULMAYA DEVAM EDİLMESİ İHLALLERİN DEVAMI ANLAMINA GELECEK"

AİHM, "kararların bağlayıcılığı ve uygulanmasını" düzenleyen AİHS'nin 46. madde kapsamında Kavala'nın serbest bırakılmasına ilişkin şu değerlendirmeyi yaptı:

"Mahkeme özellikle, başvurucunun 25 Nisan 2022'deki ve kesinleşmiş olan mahkûmiyetinin ardından özgürlüğünden yoksun bırakılmasının adaletin açıkça hiçe sayılmasına dayandığına karar vermiştir. Mahkeme ayrıca bu hapis cezasının, Sözleşme'de güvence altına alınan hakların birbiriyle bağlantılı çok sayıda ihlaliyle sakatlanmış ve böylece 6. maddenin sağladığı güvencelerin özünü zedelemiş bir yargılama kapsamında verildiğini kaydetmiştir. Bu koşullar altında, mevcut kararın verilmesinin ardından başvurucunun cezaevinde tutulmaya devam edilmesi, bu davada halihazırda tespit edilen ihlallerin, özellikle de Sözleşme'nin 5. maddesinin 1. fıkrasının ihlalinin devamı anlamına gelecektir.

Davanın özel koşulları, Sözleşme'nin 5. maddesinin 1. fıkrası, 6. maddesinin 1. fıkrası, 10. ve 11. maddeleri ile bu hükümlerle bağlantılı 18. madde bakımından tespit edilen ihlallerin ağırlığı ve bu ihlallere son verilmesinin aciliyeti dikkate alındığında Mahkeme, davalı devletin başvurucunun mümkün olan en kısa sürede serbest bırakılmasını sağlaması gerektiği kanaatine varmıştır.

Davalı devlet ayrıca, başvurucunun mahkûmiyetinin sonuçlarını ortadan kaldırmak ve tespit edilen ihlalleri etkili biçimde gidermek amacıyla mümkün olan en kısa sürede gerekli tüm uygun tedbirleri almakla yükümlüdür."

AİHM'DEN ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI VURGUSU

AYM kararlarına tam olarak uyulmasının hukukun üstünlüğünün korunması bakımından hayati önem taşıdığını vurgulayan AİHM, bu konuda şu tespiti yaptı:

"Mahkeme, Anayasa Mahkemesi kararlarına tam olarak uyulmasının hukukun üstünlüğünün korunması açısından hayati önem taşıdığını vurgulamıştır. Bu bağlamda Mahkeme, Anayasa Mahkemesi'nin de belirttiği üzere, bu mahkemenin kararlarının uygulanmamasının, başvurucuları tanınmış haklarının somut biçimde uygulanmasından mahrum bırakarak bireysel başvuru usulünün etkinliğini tehlikeye atabileceğini ve anayasal düzeni zayıflatabileceğini yinelemiştir. Ayrıca Sözleşme'nin 46. maddesi, taraf devletlere Mahkemenin kesin kararlarına uyma konusunda hukuken bağlayıcı bir yükümlülük getirmekte olup bu yükümlülük kararların tam, etkili ve süratli biçimde uygulanmasını gerektirmektedir."

TÜRKİYE 70 BİN AVRO MANEVİ TAZMİNAT ÖDEYECEK

AİHM Büyük Dairesi, kararı 2'ye karşı 15 oyla aldı, ayrıca Türkiye'nin Kavala'ya manevi zarar karşılığında 70 bin avro, masraf ve giderler karşılığında ise 43 bin 342,57 avro ödemesine karar verdi.

AİHM yargıçları Faris Vehabovic ve Saadet Yüksel bir ortak karşı oy yazısı kaleme alırken, Yüksel ayrıca karşı bir oy yazısı sundu.

"İÇ HUKUK YOLLARI TÜKETİLMEDİ"

Vehabovic ve Yüksel, ortak karşı oy yazılarında iç hukuk yollarının tüketilmediğine işaret etti. Yüksel, özellikle AİHS'nin 18. ve 46. maddelerinde verilen hak ihlali kararlarına katılmadığını belirtti. Yüksel, "İç hukuk yollarının tüketilmesi şartının temelinde bu mahkeme (AİHM) ulusal yargının saiklerini hakkında sonuçlaar varmadan önce ulusal yargıya incelemesini tamamlama fırsatı verilmesi gerektiği düşüncesi yatmaktadır" dedi.

AİHM Büyük Daire tarafından verilen karar kesin nitelik taşıyor. AİHM'in kesinleşmiş kararları, uygulanmalarının denetlenmesi amacıyla Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'ne gönderiliyor.